Bài thuộc series Bài học thương nhân của KinhDoanh.net. Tụi tui kể lại chuyện người xưa theo kiểu gần gũi, lấy cái tinh thần để soi vô chuyện mần ăn bây giờ, chớ hổng phải chép sử. Vài chi tiết là truyền thuyết góp lại, bạn đọc lấy ý là chính nha.
Bên tỉnh Sơn Tây của Tàu, tới giờ vẫn còn một khu nhà bự chảng, tường cao kín cổng, mấy chục cái sân nối nhau, gọi là Kiều gia đại viện. Người ta kéo tới coi như coi di tích. Mà cái đáng coi hổng phải mấy bức tường, là chuyện nhà này — nhà họ Kiều — giữ được cơ nghiệp giàu có qua mấy đời, trong khi biết bao nhà giàu khác chỉ huy hoàng được một đời rồi tan.
Ông bà mình có câu "không ai giàu ba họ". Vậy mà nhà họ Kiều cãi lại được câu đó một thời gian dài. Họ làm sao vậy?
Khởi đầu từ một gánh hàng nhỏ
Tổ nghiệp nhà họ Kiều, tương truyền, đi lên từ buôn bán nhỏ — trà, đậu hũ, mấy thứ lặt vặt nơi đất khách. Tích cóp lần hồi, mở tiệm, rồi từ tiệm thành hiệu buôn lớn, sau này lấn qua cả nghề ngân hàng kiểu xưa (gọi là phiếu hiệu, lo chuyện chuyển tiền đi xa cho người ta). Họ thuộc nhóm thương nhân đất Tấn — dân Sơn Tây — nổi tiếng khắp nước Tàu hồi đó về tài buôn bán.
Điểm đáng nói: nhà này hổng phất lên nhờ một cú ăn may. Họ đi lên từ từ, đời trước dựng nền, đời sau xây tiếp. Cái kiểu làm ăn chậm mà chắc đó là một phần lý do họ bền.
Cái giữ nhà họ Kiều đứng vững: chữ tín
Trong nghề phiếu hiệu — tức nhận tiền chỗ này, trả tiền chỗ kia cách xa cả ngàn dặm — thì chữ tín là toàn bộ vốn liếng. Khách giao bạc cho anh ở Sơn Tây, cầm tờ phiếu đi tới tận nơi xa lắc, đưa ra là phải lấy được tiền. Chỉ cần một lần anh xù, một lần anh không trả nổi, là cả cái hệ thống niềm tin sụp, hổng ai dám giao bạc cho anh nữa.
Nhà họ Kiều hiểu chuyện đó tới xương. Tương truyền có những lúc gặp biến, thà chịu lỗ, thà bán tài sản, họ cũng ráng giữ lời với khách, hổng để mất chữ tín. Vì họ biết: tiền mất còn làm lại được, chớ tín mất rồi thì cái nghề coi như xong. Đây hổng phải đạo đức suông — đây là tính toán sống còn của người làm nghề lấy niềm tin làm vốn.
Bán hàng bây giờ cũng vậy thôi, dù bạn bán online cho người lạ chưa gặp mặt. Khách chuyển khoản trước, tin là bạn sẽ giao đúng hàng. Một lần bạn giao hàng dỏm, một lần bom hàng người ta, một lần hứa mà hổng làm, là cái tín rớt. Mà thời này rớt tín còn nhanh hơn xưa: một cái review một sao, một bài bóc phốt, lan đi cái rẹt. Giữ tín thời nay khó hơn, nên càng phải kỹ.
Quy củ: cái mà nhiều nhà giàu thiếu
Giàu một đời thì nhờ tài người đứng đầu. Giàu nhiều đời thì phải nhờ cái nề nếp truyền lại được. Nhà họ Kiều tương truyền có gia quy nghiêm: con cháu phải học hành, phải biết tằn tiện, cấm rượu chè cờ bạc hút xách, ăn ở phải có chừng mực. Người làm trong hiệu buôn được chọn lựa, đãi ngộ đàng hoàng, có người tài được tin dùng như người nhà.
Cái khôn ở đây là họ hiểu: của cải để lại cho con cháu mà không để lại cái nếp biết giữ của, biết làm ăn, thì chẳng khác nào đổ nước vô rổ. Đời sau phá là tan. Nên thứ họ ráng truyền hổng phải chỉ là bạc, mà là cách sống và cách làm ăn. Mấy nhà giàu xổi thường quên khúc này — lo gom của mà quên dạy người giữ của.
Chủ shop nhỏ nghe chuyện này dễ nghĩ "tui có gia tộc gì đâu mà quy với củ". Nhưng cái lõi áp được liền: shop của bạn cần có cái nếp — cách trả lời khách, cách đóng gói, cách xử khi sai sót, cách ghi chép tiền nong — rõ ràng tới mức người làm chung cứ theo đó mà làm, hổng phải cái gì cũng đợi bạn. Có nếp thì shop chạy được khi bạn vắng, và lớn lên hổng loạn.
Vậy rút được gì cho chuyện mần ăn nhỏ?
Tui không gói thành công thức, chỉ kể lại ba cái khiến nhà họ Kiều bền hơn người:
Họ coi chữ tín là tài sản lớn nhứt, thà chịu thiệt chớ hổng chịu mất uy. Bạn bán online thì cái tín đó nằm ở chỗ giao đúng, nói thiệt, sai thì sửa cho đàng hoàng.
Họ đi lên chậm mà chắc, đời này nối đời kia, hổng nôn nóng ăn xổi. Shop bạn cũng vậy — xây nền khách quen, xây uy tín, từ từ mà bền hơn là bùng lên rồi tắt.
Họ truyền lại cái nếp, hổng phải chỉ truyền của. Với bạn, đó là dựng quy trình rõ để shop chạy ngon kể cả khi đông đơn hay khi bạn mệt.
Muốn dựng cái nếp đó từ con số, bạn cần thấy rõ tiền vô tiền ra, món nào lời món nào lỗ, tồn kho ra sao. Bộ công cụ phân tích đơn hàng của KinhDoanh.net giúp bạn biến mớ đơn lộn xộn thành con số rõ ràng — có số rồi mới đặt được quy củ cho shop.
Nói lại cho tỉnh
Chuyện nhà họ Kiều được dân gian và phim ảnh kể thêm nhiều, nên đừng coi từng tình tiết là sử thiệt — lấy cái tinh thần thôi. Với lại cần nói thẳng: giữ giàu nhiều đời còn tùy thời cuộc, tùy thời thế, hổng phải cứ có chữ tín và quy củ là chắc trường tồn — chính nhà họ Kiều sau này cũng suy theo cảnh loạn lạc của đất nước họ. Cái đáng học là nền tảng: tín và nếp giúp bạn bền hơn, đi xa hơn, chớ hổng phải lá bùa đảm bảo. Còn lại, bạn liệu theo hoàn cảnh của chính mình.
Bài viết cùng chuyên mục
