Hiệu ứng Dunning-Kruger: Tại sao chủ shop càng 'Ảo tưởng sức mạnh' càng dễ phá sản

Năm 1995, tại thành phố Pittsburgh, Mỹ, một tên cướp tên là McArthur Wheeler quyết định đi cướp hai ngân hàng giữa thanh thiên bạch nhật. Hắn không đội mặt nạ, không trùm đầu, cứ thế hiên ngang bước vào ngân hàng, chĩa súng đòi tiền, thậm chí còn vẫy tay mỉm cười với camera an ninh. Chỉ vài giờ sau, cảnh sát gõ cửa nhà hắn. Khi bị bắt, Wheeler tròn mắt kinh ngạc thốt lên: "Nhưng... nhưng tôi đã bôi nước cốt chanh lên mặt cơ mà?!".

Hóa ra, tên ngốc này đã đọc ở đâu đó rằng nước cốt chanh có thể dùng làm "mực tàng hình" (chữ viết bằng nước cốt chanh chỉ hiện lên khi hơ qua lửa). Từ đó, hắn dùng cái logic điên khùng của mình để suy luận rằng: Nếu bôi nước cốt chanh lên mặt, camera an ninh sẽ không thể nhìn thấy mặt hắn. Hắn thậm chí còn cẩn thận tự chụp cho mình một bức ảnh Polaroid trước khi đi cướp, nhưng do chụp hỏng nên bức ảnh không có hình, càng làm hắn tin sái cổ vào siêu năng lực tàng hình của quả chanh.

Bạn đang ôm bụng cười vì sự ngu ngốc của tên cướp này đúng không? Khoan hãy cười vội. Hãy nhìn lại chặng đường kinh doanh của chính bạn, hay của những người bạn quen biết. Đã bao giờ bạn thấy một gã sinh viên mới ra trường, chạy được vài chiến dịch Facebook Ads ra đơn rẻ bèo, liền tự vỗ ngực xưng tên là "Chuyên gia nghìn đơn", mở khóa học dạy làm giàu, rồi vài tháng sau sập tiệm cắm sổ đỏ báo nhà chưa? Đã bao giờ bạn thấy một người đi ăn phở vài lần, thấy quán phở đông khách liền chép miệng: "Gì chứ nấu phở có cái quái gì khó, nước dùng nêm nếm tí xương là xong, tao mà mở quán thì ông này tắt điện", và rồi cái quán phở của anh ta dẹp tiệm chỉ sau 3 tháng?

Trong kinh doanh, chúng ta không bôi nước cốt chanh lên mặt để đi ăn cướp. Nhưng chúng ta rất thường xuyên "bôi" sự ảo tưởng lên cái tôi của mình để đâm đầu vào chỗ chết. Căn bệnh kinh niên này có một cái tên khoa học rất kiêu kỳ: Hiệu ứng Dunning-Kruger.

1. Bản chất của Dunning-Kruger: "Ngục tù của sự thiếu hiểu biết"

Sau vụ cướp ngân hàng bằng nước cốt chanh tấu hài nói trên, hai nhà tâm lý học David Dunning và Justin Kruger thuộc Đại học Cornell đã quyết định lao vào nghiên cứu hiện tượng này. Năm 1999, họ công bố một bài báo khoa học làm rúng động giới tâm lý, với kết luận tàn khốc: "Những người kém cỏi không chỉ đưa ra những quyết định sai lầm, mà sự kém cỏi đó còn tước đoạt luôn khả năng nhận ra rằng họ đang sai lầm".

Hiểu một cách dân dã: Khi bạn quá dốt ở một lĩnh vực nào đó, bạn thậm chí không đủ kiến thức để nhận ra là mình dốt. Bạn giống như một con ếch ngồi dưới đáy giếng, vì chỉ nhìn thấy một khoảnh trời bằng cái miệng giếng, nên con ếch đinh ninh rằng mình đã thấu hiểu toàn bộ cấu trúc của vũ trụ.

Điều này giải thích tại sao trên mạng xã hội hiện nay nhan nhản những "Thầy bà", "Chuyên gia tài chính", "Thần đồng khởi nghiệp". Họ thực sự KHÔNG biết là họ đang lừa đảo. Họ thực sự tin rằng với vài ba tháng đọc dăm cuốn sách self-help và trúng mánh được một đợt hàng hot-trend, họ đã trở thành tinh hoa của giới tinh hoa. Bộ não của họ đã bị khóa chặt trong ngục tù của sự ảo tưởng.

2. Tại sao người mới hay "Gáy", còn cáo già thì hay "Im"?

Hãy để ý một hiện tượng cực kỳ thú vị: Khi bạn đi dự các buổi hội thảo khởi nghiệp, những người cầm mic thao thao bất tuyệt, chém gió về "mô hình nghìn tỷ", "phá vỡ kỷ lục", "chinh phục thế giới" thường là những founder mới khởi nghiệp được 6 tháng. Họ mặc vest bóng lộn, dùng toàn thuật ngữ tiếng Anh nghe rất nguy hiểm. Họ đang đứng chót vót trên "Đỉnh cao của sự Ngu ngốc". Vì họ chưa bao giờ bị cuộc đời đấm vỡ mặt, nên họ không biết sợ.

Ngược lại, nếu bạn có cơ hội ngồi uống trà với những đại gia đã lăn lộn 10, 20 năm trên thương trường, đã từng phá sản vài lần và vực dậy. Bạn sẽ thấy họ nói chuyện vô cùng khiêm tốn. Khi bạn hỏi: "Bác thấy dự án này của cháu ngon không?". Họ sẽ thủng thẳng: "Chú cũng không chắc, thị trường giờ khó đoán lắm, cháu cứ test thử quy mô nhỏ xem sao".

Không phải họ giấu nghề đâu. Mà vì họ đang ở "Bình nguyên của Sự thông thái". Họ đã nếm đủ đắng cay để hiểu rằng: Biến số trong kinh doanh là vô tận. Một mồi lửa nhỏ ở Trung Đông cũng có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng hàng hóa của cái shop nhỏ ở quận Gò Vấp. Một đoạn code thay đổi thuật toán ở thung lũng Silicon cũng có thể quét sạch doanh thu của hàng triệu nhà bán hàng TikTok. Càng biết nhiều, họ càng nhận ra có quá nhiều thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của mình, vì vậy họ không bao giờ dám vỗ ngực khẳng định bất cứ điều gì 100%.

3. Áp dụng: Làm sao để không chết vì "Ngáo giá trị"?

Hiệu ứng Dunning-Kruger không chừa một ai. Ngay cả những người cực kỳ thông minh ở lĩnh vực này cũng có thể dễ dàng biến thành một kẻ ảo tưởng ở lĩnh vực khác. Một lập trình viên code rất giỏi mở công ty phần mềm, anh ta đinh ninh rằng chỉ cần sản phẩm xịn thì tự khắc có người mua. Anh ta coi khinh đội ngũ Sales và Marketing vì cho rằng đó là bọn "chỉ biết ăn nói bốc phét". Kết quả: Sản phẩm làm ra đỉnh cao nghệ thuật nhưng không bán được một đồng nào, công ty phá sản trong cay đắng.

Vậy làm thế nào để chúng ta liên tục tự kiểm tra xem mình có đang đứng trên "Đỉnh cao của sự ngu ngốc" hay không? Hãy dùng 3 thanh gươm mổ xẻ sau đây:

Thanh gươm 1: Ép mình vào "Văn hóa phản biện vô tình" (Devil's Advocate)

Nếu xung quanh bạn chỉ toàn là những nhân viên nịnh bợ, cứ mỗi lần sếp đưa ra ý tưởng là ở dưới vỗ tay rào rào "Sếp quá đỉnh", thì chúc mừng, công ty bạn chuẩn bị đi bán muối. Càng có quyền lực, bạn càng dễ bị hiệu ứng Dunning-Kruger chi phối vì không ai dám chỉ trích bạn.

Cách giải quyết: Hãy nuôi một "kẻ phản biện" trong công ty. Hoặc trước khi bung tiền ra làm dự án, hãy đưa bản kế hoạch cho một người bạn làm khác ngành, một người cực kỳ thẳng tính, và yêu cầu: "Hãy chửi cái dự án này thậm tệ vào, tìm ra mọi lỗ hổng cho tao". Nếu bạn bảo vệ được dự án trước những lời chửi bới đó, hẵng làm. Nếu bạn tự ái và nổi điên lên, chứng tỏ bạn chỉ đang ảo tưởng mà thôi.

Thanh gươm 2: Quy tắc Test nhỏ, Trả giá rẻ (Micro-Testing)

Những tay lính mới bị Dunning-Kruger chi phối thường có máu cờ bạc. Khi họ tin tưởng vào một ý tưởng, họ sẽ "All-in" (Tất tay). Cầm nhà, cắm xe, vay mượn họ hàng để nhập một container hàng về vì tin chắc sẽ cháy hàng.

Dân buôn lõi đời không làm vậy. Họ biết họ có thể sai. Quy tắc sống còn là: Cho dù bạn tự tin đến 99% về một sản phẩm, hãy bắt đầu bằng việc nhập số lượng nhỏ nhất có thể. Hãy chạy ads test thử vài trăm ngàn. Dùng mô hình Lean Startup (Khởi nghiệp tinh gọn) để ném sản phẩm ra thị trường càng nhanh càng tốt và nghe phản hồi từ khách hàng. Nếu sai, bạn chỉ mất vài triệu uống cà phê. Nhưng bạn mua được bài học xương máu mà không phải phá sản.

Thanh gươm 3: Tránh xa cái bẫy "Bình mới rượu cũ" của chu kỳ thành công

Đây là cái bẫy giết chết nhiều đại gia nhất. Khi bạn kiếm được 10 tỷ từ việc mở chuỗi nhà hàng lẩu, bạn bắt đầu bị ảo giác rằng mình là một thiên tài quản trị. Bạn nghĩ: "Mình làm nhà hàng giỏi thế này, thì mở chuỗi siêu thị mini cũng dễ ợt". Thế là bạn bê nguyên xi công thức thành công ở mảng F&B đập sang mảng Bán lẻ. Kết quả là đốt sạch 10 tỷ và ôm thêm cục nợ.

Thành công ở một ngọn núi không có nghĩa là bạn biết đường đi ở ngọn núi khác. Mỗi một ngành nghề mới, bạn phải ép cái tôi của mình trở về con số 0. Phải tự nói với bản thân: "Ở mảng mới này, mình chỉ là một thằng lính mới không hơn không kém". Bắt đầu lết qua Thung lũng của sự tuyệt vọng một lần nữa, để học lại từ đầu.

Kinh doanh không phải là một ván bài để bạn phô diễn cái tôi vĩ đại của mình. Đó là một chiến trường khốc liệt, nơi mà thị trường là một vị giám khảo cực kỳ máu lạnh và công bằng tuyệt đối. Thị trường không quan tâm bạn nói hay thế nào, bằng cấp của bạn cao ra sao, hay cái vẻ ngoài của bạn hào nhoáng đến mức nào. Trả lời sai một câu, hình phạt sẽ được trừ thẳng vào số dư tài khoản ngân hàng của bạn.

Cho nên, lần tới khi bạn vừa chốt được một vài đơn hàng lớn, cảm giác lâng lâng chiến thắng chạy dọc sống lưng và bạn bắt đầu có ý nghĩ "mình là một thiên tài, kinh doanh dễ ẹc". Hãy hít một hơi thật sâu, pha một ly nước đá, và tự véo thật đau vào tay mình để tỉnh lại. Rất có thể, bạn chỉ vừa mới bắt đầu đặt chân lên cái đỉnh núi mang tên sự Ngu ngốc, và ngay bên dưới chân bạn, là một bờ vực sâu thẳm đang chực chờ nuốt chửng những kẻ kiêu ngạo.