Hồi đầu thế kỷ 20, ở nước mình nghề buôn bị coi rẻ. Người ta trọng kẻ đi học làm quan, chớ thương nhân thì bị xem là hạng thấp, buôn gian bán lận. Vậy mà có một nhà nho đứng ra nói ngược lại: muốn nước giàu thì dân phải biết buôn bán, mà buôn bán phải có đạo. Người đó là cụ Lương Văn Can, sau này được hậu thế gọi là người thầy của giới doanh nhân Việt Nam. Cụ không chỉ nói suông, cụ mở tiệm, lập đường dây buôn bán qua tận Campuchia, và viết hẳn sách dạy nghề buôn cho người Việt.
Lương Văn Can là ai và để lại bài học gì? Lương Văn Can (1854–1927) là nhà nho yêu nước, người đầu tiên soạn sách dạy kinh doanh tại Việt Nam với hai cuốn "Thương học phương châm" và "Kim cổ cách ngôn". Giữa thời nghề buôn bị coi thường, cụ khẳng định thương mại quyết định sự thịnh suy của quốc gia, và người buôn phải giữ đạo đức làm gốc. Bài học cốt lõi của cụ: kinh doanh chân chính phải đặt chữ tín, sự thành thật và công bằng lên trên cái lợi trước mắt.
Hơn một trăm năm trôi qua, lời cụ dạy vẫn còn nguyên giá trị, nhứt là với người buôn bán online thời nay, khi chữ tín lan đi hay mất đi chỉ trong một cú nhấp chuột.
Vì sao cụ Lương Văn Can coi trọng nghề buôn?
Thời đó, xã hội mình quen nếp "trọng nông ức thương", tức coi trọng làm ruộng mà coi nhẹ buôn bán. Cụ Lương Văn Can nhìn xa hơn: cụ thấy các nước mạnh lên được là nhờ thương mại, nhờ biết làm ra của cải và trao đổi. Cụ cho rằng người Việt muốn không thua kém thiên hạ thì phải học cách làm giàu một cách đàng hoàng, chớ không thể mãi xem thường nghề buôn.
Điều đặc biệt là cụ không dừng ở chỗ hô hào. Cụ ngồi viết sách dạy nghề buôn, đặt tên là "Thương học phương châm", coi việc buôn bán là một môn cần học hẳn hoi chớ không phải làm theo bản năng. Với cụ, buôn bán có bài bản, có đạo lý thì mới bền, mới giúp được cho nước cho dân.
Sáu điều cốt lõi trong đạo kinh doanh của cụ
Trong sách của mình, cụ đúc kết những điều người buôn cần giữ. Tóm gọn lại có sáu điều, mà soi vào chuyện bán hàng ngày nay vẫn đúng y:
| Điều cụ dạy | Ý nghĩa | Soi vào bán hàng ngày nay |
|---|---|---|
| Thành thật | Tạo ra uy tín | Mô tả đúng hàng, không thổi phồng để khách quay lại |
| Công bình | Ngay thẳng, vô tư | Một giá với mọi khách, không lừa người nhẹ dạ |
| Khoan hậu | Tạo thiện cảm | Rộng lượng khi khách gặp sự cố, đổi trả tử tế |
| Trọng nghề | Tạo vị thế | Coi việc bán hàng là nghề nghiêm túc, học hỏi tới nơi |
| Trọng danh dự | Giữ thể diện | Giữ lời hứa với khách dù bất lợi cho mình |
| Trọng chữ tín | Tạo sự bền vững | Giao đúng hẹn, đúng hàng để khách tin lâu dài |
Coi kỹ thì sáu điều này đều xoay quanh một chữ: tín. Cụ tin rằng người buôn giữ được chữ tín thì làm ăn mới bền, còn ai vì cái lợi trước mắt mà gian dối thì sớm muộn cũng mất hết.
Vì sao chữ tín lại quan trọng hơn cái lợi trước mắt?
Cụ Lương Văn Can dạy rằng buôn bán chân chính thì không được vì lòng tham mà làm hàng giả, tráo hàng thật, hay mong người khác thất bại để mình thu lợi. Nghe thì đơn giản, nhưng đây là chỗ nhiều người vấp. Bán một món hàng kém chất lượng có thể lời ngay hôm nay, nhưng mất khách và mất tiếng thì lỗ dài lâu.
Với cụ, kinh doanh không chỉ để làm giàu cho riêng mình, mà còn là góp phần cho xã hội thịnh vượng. Người buôn giữ đạo là người vừa kiếm được tiền, vừa được người ta nể trọng. Cái lợi bền không nằm ở chỗ lừa được bao nhiêu người, mà ở chỗ giữ được bao nhiêu khách tin mình năm này qua năm khác.
Bài học của cụ cho người bán hàng hôm nay
Thời cụ chưa có internet, nhưng lời cụ dạy lại càng đúng trong thời buôn bán online. Vài điều rút ra cho người bán bây giờ:
- Chữ tín lan nhanh hơn xưa. Một khách hài lòng giới thiệu thêm người, một khách bị lừa để lại đánh giá xấu cho cả ngàn người thấy.
- Thành thật là cách marketing rẻ nhất. Mô tả đúng, hình thật, hàng đúng thì khách tự tin tưởng mà quay lại, khỏi tốn tiền kéo khách mới hoài.
- Rộng lượng lúc khách gặp sự cố. Đổi trả tử tế, xử lý khiếu nại đàng hoàng chính là cái "khoan hậu" cụ nói, giữ được lòng người.
- Coi bán hàng là một nghề. Chịu học cách định giá, chăm khách, quản hàng cho tới nơi tới chốn, đừng làm kiểu được chăng hay chớ.
Câu hỏi thường gặp
Cụ Lương Văn Can có thiệt sự đi buôn không hay chỉ dạy lý thuyết?
Cụ làm thiệt chớ không chỉ nói. Cụ mở cửa hiệu buôn bán và còn lập đường dây trao đổi hàng hóa giữa Việt Nam với Campuchia. Chính vì vừa làm vừa đúc kết kinh nghiệm thực tế nên những điều cụ viết trong sách mới sát với nghề buôn, chớ không phải lý thuyết suông trên giấy.
Vì sao cụ được gọi là người thầy của giới doanh nhân Việt Nam?
Vì cụ là người đầu tiên soạn sách dạy nghề kinh doanh cho người Việt, đặt nền cho tư tưởng buôn bán có đạo đức và bài bản. Giữa lúc xã hội còn coi thường nghề buôn, cụ đứng ra nâng nó lên thành một nghề đáng học, đáng trọng. Tới nay vẫn có giải thưởng mang tên cụ để ươm mầm doanh nhân trẻ.
Người bán nhỏ học được gì cụ thể từ cụ Lương Văn Can?
Thực tế nhất là lấy chữ tín làm gốc. Mô tả hàng cho đúng, giữ lời hứa giao hẹn, xử lý sự cố tử tế, và đừng vì cái lời trước mắt mà gian dối với khách. Những việc nhỏ đó tích lại thành uy tín, mà uy tín chính là tài sản lớn nhất của người buôn bán lâu dài.
Kết luận
Cụ Lương Văn Can để lại cho người Việt một điều giản dị mà sâu: buôn bán giỏi chưa đủ, phải buôn bán có đạo mới bền. Hơn trăm năm trước cụ đã thấy điều mà nhiều người bán hôm nay vẫn còn quên, rằng chữ tín và sự thành thật không phải là gánh nặng, mà là nền móng để làm ăn lâu dài.
Lần tới khi bạn bị cám dỗ vì một món lời nhanh nhờ nói quá hay làm ẩu, hãy nhớ tới lời cụ dạy. Giữ được chữ tín thì khách còn, khách còn thì shop còn. Đó là bài học người xưa truyền lại, và nó chưa bao giờ cũ.
Bài thuộc chuyên mục Bài học thương nhân của Ban Biên Tập KinhDoanh.net, biên soạn lại từ các tư liệu về cuộc đời và tư tưởng của cụ Lương Văn Can.
Bài viết cùng chuyên mục
